poniedziałek, 29 września 2014

W gościnie u hrabiny von Reden w Bukowcu

W niedzielę 28.09.2014 roku, dzień po 180 rocznicy śmierci Elizy Radziwiłł, w pałacu w Bukowcu odbyło się spotkanie z Dagmar von Gersdorff, autorką książki „Na całym świecie tylko Ona. Zakazana miłość księżniczki Elizy Radziwiłł i Wilhelma Pruskiego”.

Recenzja:



Dagmar von Gersdorff, autorka książki oraz Sandra Nejranowska w roli Elizy.




Fragmenty książki w wersji niemieckiej czytała Autorka, w wersji polskiej Sandra Nejranowska z wydawnictwa Ad Rem , gdzie można zakupić publikację.

Książkę można było także kupić podczas spotkania.






 Po prawej stronie Edward von Reden, jeden z żyjących potomków rodu z Bukowca.



 Eliza Radziwiłł i Wilhelm Pruski, bohaterowie książki.



Tort, którym zostali poczęstowani wszyscy goście (Wasz wysłannik także)



                                                                                             
Wydawca książki, pani Regina Chrześcijańska oraz autorka - Dagmar von Gersdorff z mężem.

 

 Wasz wysłannik pilnie słucha (w kabinie, dwoje tłumaczy przekładało wypowiedzi z języka niemieckiego na polski i odwrotnie) oraz zadaje Autorce pytania.


Pokrzepiony tortem Wasz wysłannik  uwiecznia wnętrze pałacu. 
A jest on pięknie odrestaurowany!







 
 
Niestety co dobre, szybko się kończy, a na pamiątkę spotkania mam pięknie wydany egzemplarz książki, w twardej, złotej okładce i obwolucie, z dedykacją od Autorki.





środa, 24 września 2014

Szekspirowska tragedia u stóp Karkonoszy



 Recenzja przedpremierowa
 Romans pomiędzy księciem Wilhelmem i księżniczką Elizą Radziwiłłówną jest w Karkonoszach dobrze znany. Swego czasu plotkowała o nim cała arystokracja w Europie, obecnie zaś pobudza wyobraźnię mieszkańców i turystów tego regionu. Przecież o mały włos Polka zostałaby cesarzową Prus! Jedną ze scen wydarzeń był pałac Radziwiłłów w Ciszycy, w pobliżu Kowar, a pruska arystokracja często bywała w Dolinie Pałaców i Ogrodów, w jaką  przemieniła podnóże Karkonoszy.
Nikt jednak, do tej pory, nie dotarł do tak wielu szczegółów korespondencji pomiędzy Elizą i Wilhelmem Pruskim, jak Dagmar von Gersdorff. Autorka niniejszej biografii dostała zgodę na przeczytanie listów pisanych przez księcia do siostry Charlotty (później żony cara Mikołaja), a przez księżniczkę do przyjaciółek, gdzie opisywała spotkania z ukochanym: Zachowało się osiemnaście listów Elizy do Wilhelma. Dziewiętnastolatka, pilnowana przez matkę, brata, damę dworu i guwernantkę, nie mogła nic napisać, co by wykraczało poza obowiązujące konwenanse, nic, co było dla niej ważne. Słała więc życzenia urodzinowe 22 marca „przez kwiat”: Wilhelm kończył dwadzieścia pięć lat. W tym dniu chciał się z nią ożenić.”[1]


 
















Księżniczka Eliza Radziwiłł i książę Wilhelm Pruski   
W Tajnych Państwowych Archiwach w Berlinie przechowywane są notatniki, pamiętniki i kalendarze księcia Wilhelma Pruskiego. Nie były dotąd publikowane, nie poświęcano im dotychczas uwagi. Lektura tych zapisków dostarcza obrazu epoki, w której żył Wilhelm i ujawnia zdarzenia z jego życia prywatnego, chociaż informacji o Elizie jest w nich niewiele:nie wolno mu było oficjalnie pisać do ukochanej. Są to bileciki, którym znaczenie miały nadawać dyskretne dopiski. 16 marca 1822 roku posłał do Elizy z Niederwaldu koło Rüdesheim dwa liście bluszczu oraz liść trzciny znad brzegu Renu; dziś leżą w płaskiej białej skrzynce z odręcznym napisem: „Wszystko wysyłam tam, gdzie ciągle jestem myślami”.[2]
 Niektóre informacje ukryte są w postaci tajemniczych skrótów. „Niezwykle wymowne jest to, że książę każdego wieczora kończył swoje notatki zamaszystym „E” – przez dziesięć lat duże „E” dla Elizy.”[3]

 Berliński salon Radziwiłłów- obraz Henryka Siemiradzkiego (1887), Chopin gra na fortepianie, za fortepianem w fotelu Antoni Radziwiłł, za nim księżniczka Eliza.
Ponieważ korespondencja Elizy znajduje się w prywatnych zbiorach potomków rodów, z którego przedstawicielami korespondowała, w przypisach znajdujemy takie informacje jak: „Oryginalne listy księżniczki Elizy Radziwiłł do Luise von Kleist, voto hrabina Stosch, zostały życzliwie udostępnione do przejrzenia przez ich właściciela."[4]
Zachowało się sto pięćdziesiąt listów Elizy do Lulu von Kleist.
To na ich podstawie autorka książki napisała o Elizie Radziwiłłównie, że „nie wydaje się ona delikatną rośliną, którą widziała w niej krytyczna hrabina Bernstorff. Prawdopodobnie jej przyjemna powierzchowność i serdeczne zainteresowanie nawet wówczas w epoce romantyzmu były czymś nadzwyczajnym. Harmonijny zarys twarzy, piękne włosy i profil jak na kamei wyrażały jakąś magię i podkreślały jeszcze tajemnicę charakteru będące źródłem fascynacji jej osobą. Twarz Elizy nazywano „miłą”, jej oczy „natchnionymi”, była „anielską” istotą, której nikt nie mógł się oprzeć – tak sądził również na śmierć zakochany Wilhelm, dla którego na całym świecie nie istniała żadna kobieta, która miałaby więcej wdzięku. Sprawiała wrażenie czułej i wrażliwej, mimo to była pełna energii i ambicji. Eliza miała silną wolę, poczucie humoru i lubiła się śmiać. Do Lulu von Kleist pisała śmiałe listy, w których bez ckliwości dowcipnie opisywała kurs tańca, męczące wycieczki czy uciążliwych gości, którzy działali jej na nerwy, lub też drogi szal i marzenie, by po lekcji jazdy konnej móc samej pogalopować przez Tiergarten.”[5]

 Luiza i Antoni Radziwiłłowie rodzice księżniczki Elizy.

Obie rodziny patrzyły z życzliwą pobłażliwością na miłość księżniczki Elizy i księcia Wilhelma Pruskiego, ale tylko do pewnego czasu. Ebenbuertigkeit, czyli zasada równego urodzenia wyraźnie określała, że następca tronu może poślubić wyłącznie księżniczkę z tak zwanego suwerennego rodu. W podzielonych na księstwa Prusach odpowiednich partii nie brakowało, podobnie jak i w ościennych krajach. Poprzez małżeństwa wzmacniano sojusze polityczne.
Dlaczego Eliza nie była odpowiednią kandydatką na żonę dla księcia? 
                                     Hrabina  Lulu von Kleist przyjaciółka księżniczki Elizy

W związku z miłością Wilhelma i Elizy sporządzono około dwudziestu siedmiu ekspertyz, w postaci grubych ksiąg, a trwało to ponad sześć lat. Przez te lata nastroje i nadzieje młodych wahały się jak na huśtawce. Raz w młodych wstępowała nadzieja, aby znowu im ją odebrano. "Nastały „ponure święta Bożego Narodzenia”, dodatkowo fatalne, bo profesor Schmelzer z Halle przekazał księciu Wittgenstein kolejną, dwudziestą drugą opinię. Zatytułowana „Małżeństwa morganatyczne niemieckiej arystokracji” odnosi się w 26 paragrafach do rodu Radziwiłłów: „Ten stary, zamożny, sławny i od stuleci posiadający tytuł książąt Rzeszy ród … nie należy do suwerennych dynastii. Niezaprzeczalnie wynika z tego, że: Związek małżeński Królewskiego Księcia Prus z Księżniczką Radziwiłł jest morganatyczny.”- czytamy w pewnym momencie.[6]
Czy trzeba przypominać, że suwerenność Polska utraciła w wyniku rozbiorów?



Księżniczka Eliza Radziwiłł

Książę Wilhelm, syn pruskiego króla Fryderyka Wilhelma III, znał Elizę Radziwiłłównę od dzieciństwa. Po raz pierwszy ujrzał ją w Królewcu, gdy miał jedenaście lat i był już od roku oficerem. Eliza była wówczas pięcioletnim dzieckiem. Podczas serii bitew, stoczonych w 1806 r. wojska napoleońskie pod wodzą cesarza Napoleona Bonaparte rozbiły armię pruską króla Fryderyka Wilhelma III, a całe Królestwo Prus dostało się pod panowanie Francji. Król wraz z rodziną i dworem musiał uciekać przed francuskimi wojskami na wschód do Królewca. Matce Elizy, księżnej Luizie Radziwiłł, oraz jej rodzinie, groziło takie samo niebezpieczeństwo, co rodzinie królewskiej. Żona księcia Antoniego Radziwiłła pochodziła bowiem z panującego domu Hohenzollernów. 


Miłość pomiędzy Elizą i Wilhelmem zrodziła się zatem powoli, wyrosła z dziecięcej zażyłości i przyjaźni. O ile dorosłym sprawy polityczne spędzały w tym czasie sen z powiek, to dla dzieci był to czas beztroski: „…dla wszystkich dzieci, zarówno królewskich, jak i Radziwiłłów, był to czas dużej swobody. Eliza mogła bawić się ze swoim rodzeństwem Wilhelmem, Ferdynandem i Luizą, książę Wilhelm z dwa lata od niego starszym następcą tronu i swoją ukochaną siostrą Charlottą.”[7]



W dzieciństwie księżniczka Eliza Radziwiłł „Gdziekolwiek się pojawiała, mówiono o niej: „wdzięczna i urocza”. [8], a hrabina Bernstdorff  zapisała:”(…) swoją delikatną łagodnością oraz ognistym temperamentem roztaczała tyle uroku, że nikt nie był w stanie się temu oprzeć.”[9] 



Natomiast książę Wilhelm, po kampanii antynapoleońskiej, w której uczestniczył w 1814 r. otrzymał pruski Krzyż Żelazny. Miał siedemnaście lat, od czterech lat nie miał już matki i był drugim w kolejności sukcesorem do pruskiego tronu. W wieku dwudziestu lat "był ponadprzeciętnego wzrostu, nosił krótkie wąsy i miał wyprostowaną sylwetkę urodzonego jeźdźca. Wewnątrz miękki i wrażliwy, na zewnątrz przybierał pozę człowieka z zasadami: twardego i zahartowanego. Zdaniem „księcia Goethego” Karola Augusta von Sachsen-Weimar był pośród swojego rodzeństwa „najbardziej imponującą postacią z nich wszystkich, przy tym skromny i rycerski, wesoły i miło usposobiony, ale zawsze z poczuciem godności”[10]



Kim zatem byli Radziwiłłowie, że dostąpili zaszczytu przyjaźni z królewską rodziną, lecz byli zbyt niskiego urodzenia, aby ich córka mogła poślubić następcę tronu?
Radziwiłłowie byli wówczas najbogatszym rodem w Europie. W Berlinie mieszkali w pałacu przy Wilhelmstrasse 77 i tam dość często spotykali się z rodziną królewską. Posiadali także m. in. letni pałac w stylu myśliwskim w Antoninie, w Wielkopolsce i pałac w Ciszycy, w pobliżu Kowar. Książę wraz z całą swoją rodziną prowadził ożywione życie towarzyskie i artystyczne. Prywatnie był wielkim miłośnikiem sztuki, rysownikiem, kompozytorem i wiolonczelistą. To on skomponował muzykę do "Fausta" Goethego. To dzięki jego staraniom, wystąpił w Poznaniu z koncertem sam Niccolò Paganini. Antoni Radziwiłł podejmował się również roli mecenasa sztuk pięknych. Jego rezydencje odwiedzały ważne osobistości ze świata polityki i sztuki, m.in. Fryderyk Chopin.





 Pałac Radziwiłłów w Ciszycy na Dolnym Śląsku w 1907 roku i obecnie 

W takim otoczeniu księżniczka Eliza, piąte dziecko Radziwiłłów, wyrastała na piękną i mądrą kobietę. Nie ma zatem niczego dziwnego w tym, że książę zakochał się w tej dobrze mu znanej, wspaniałej dziewczynie.
„Książę Wilhelm, urodzony 22 marca 1797 roku jako drugi syn króla i królowej Luizy, już we wczesnych latach pozostawał pod wrażeniem jej „niezwykłej pogody ducha”. Mając dwadzieścia lat zapewniał jej rodziców: „Bez Elizy nie wyobrażam sobie już mojego szczęścia w życiu. Z późniejszej perspektywy, już jako król Prus i cesarz Wilhelm I, próbował tłumaczyć, dlaczego Eliza Radziwiłł z taką mocą przykuła go do siebie: swoją urodą i godną naśladowania ufnością w Boga stała się gwiazdą przewodnią jego życia. „Szlachetny charakter i niezwykły wdzięk jej powierzchowności, które mogą być wyłącznie odbiciem pięknej duszy i wspaniałego usposobienia” - zapewniał.”[11]



Jak zatem mogło się stać, że matka Elizy, Fryderyka Dorota Luiza Filipina Pruska, pruska księżniczka z rodu Hohenzollernów, mogła zostać żoną księcia Antoniego Radziwiłła, a Eliza Radziwiłł żoną Wilhelma nie?
Decydujące przy zawieraniu związków małżeńskich wśród książąt były cele dynastyczne. Radziwiłł nie wchodził w grę dla księżniczki z Hohenzollernów. (…) Ostatecznie zdecydował o tym rządzący król Fryderyk Wilhelm II, który po trzecim rozbiorze Polski uznał, że małżeństwo siostrzenicy z polskim Radziwiłłem będzie korzystne, bo „zjedna i przywiąże” nową ludność. Tego rodzaju związki przekraczające granice były wypróbowanym środkiem politycznym. Wielkodusznie wyrażono zgodę na ślub.”[12]
Wypróbowany środek polityczny! Z jednym „ale”:
"W opisie przyjęcia weselnego znajduje się pozorna błahostka. Król zakazał „tańca z pochodniami”, starego zwyczaju, w którym przed parą młodych kroczą ministrowie z pochodniami, „ponieważ książę Antoni nie należy do żadnego rządzącego rodu”. Nie mogła wtedy przypuszczać, że ta dziwaczna okoliczność będzie miała znaczenie dla przyszłości jej córki Elizy.”[13]
Jakie znaczenie? Właśnie takie, że pomimo poślubienia przez Antoniego Radziwiłła pruskiej księżniczki, jego ród nie może wchodzić w koligacje z rodami rządzącymi. Ostatecznie książę Wilhelm nie dostał zgody na poślubienie Elizy. 



Czemuż zatem Wilhelm nie zdecydował się na ślub morganatyczny z Elizą, rezygnując z tronu? Po pierwsze sprawujący władzę jego starszy brat Fryderyk Wilhelm IV okazał się bezpłodny, a ponadto zaczął zdradzać objawy choroby psychicznej. Książę Wilhelm musiał przejąć obowiązki władcy, a to oznaczało konieczność spłodzenia potomków z prawem do sukcesji tronu.
Po drugie, książę Wilhelm był grzecznym, posłusznym synem i nie zrobił nigdy nic bez zgody swojego ojca: "od dzieciństwa był strofowany i wychowywany w posłuszeństwie. Jako siedemnastolatek musiał podczas konfirmacji w kaplicy pałacowej w Charlottenburgu odczytać przysięgę: „Dla Króla, mego Ojca, żywię pełną czci i czułości miłość. Będę się gorąco starać, by sprawić mu radość,. Będę bezwzględnie posłuszny jego rozkazom. Będę się stosował do praw państwa i konstytucji pod każdym względem.”[14]
Cecha dobrego żołnierza, jaką jest karność, nie przyniosła mu szczęścia w życiu prywatnym.

Między kartami pamiętników możemy się natknąć na zasuszone kwiaty, liście, a także liść przywieziony przez Wilhelma z Werony. Eliza poprosiła go o jakąś pamiątkę nieszczęśliwych kochanków – Romea i Julii. Jakże tragicznie prorocza okazała się ta prośba.

Eliza nie wyszła nigdy za mąż. Zmarła na gruźlicę, którą zaraziła się podczas opieki nad chorym bratem Ferdynandem. Miała 31 lat. 


Książę Wilhelm Pruski, który został cesarzem Wilhelmem I, ożenił się z księżniczką Augustą von Sachsen-Weimar, spłodził z nią dwoje dzieci, córkę i syna, po czym oddał się całkowicie polityce.
Czy cierpiał z powodu straty Elizy? Bardzo. Jak bardzo, świadczy ten przejmujący fragment, opisujący reakcję księcia na list od ojca, z ostateczną i kategoryczną odmową zgody na ślub z Elizą: „W swojej rozpaczy Wilhelm wziął wszystko, co podarowała mu Eliza – szpilkę lazurową, album, rysunki, liściki, kartkę i zasuszone kwiaty, jej pukiel włosów i sygnet „Zawsze wierni” - i włożył do czarnej drewnianej skrzynki z lazurytem, którą dostał od Charlotty. Tylko portret Elizy zostawił na swoim biurku. Wieczorem pogalopował do parku w Charlottenburgu, by modlić się przy grobie swej matki.”[15]
Nie miał nikogo bliskiego (jedyna bliska osoba, ukochana siostra Charlotta, była w Rosji), do kogo mógłby się zwrócić w takiej chwili. Był w swym bólu całkiem osamotniony.

Cesarz Wilhelm I przez resztę życia nosił przy sobie portret Elizy, który w 1822 roku na urodziny podarowała mu siostra Charlotta. Kiedy umierał w wieku 91 lat, portret Elizy schował pod poduszką.

Czy był szczęśliwy? Przecież "Na dziewiętnaste urodziny Elizy Wilhelm napisał do jej rodziców decydujące słowa: „Bez Elizy nie wyobrażam sobie już mojego szczęścia w życiu”.[16]
Odpowiedź, nasuwa się sama.

Materiał faktograficzny, do którego dotarła Dagmar von Gersdorf jest imponujący. Biografia Elizy i Wilhelma została napisana z ogromną rzetelnością. Dotychczas, czytając artykuły o tym romansie wszechczasów, który miał miejsce w urokliwej Dolinie Pałaców i Ogrodów, myślami byłam przy biednej Elizie. Wilhelm wydawał mi się nieczułym mężczyzną, który nie chciał zawalczyć o swoje szczęście. Teraz widzę go, jako głęboko nieszczęśliwego człowieka, który musiał przywdziać emocjonalną zbroję i z godnością wypełnić swoje obowiązki. Można powiedzieć, że poświęcił życie (w sensie osobistego szczęścia) dla ojczyzny. To dla mnie iście szekspirowski bohater!

 

Wilhelm Pruski i  Augusta von Sachsen-Weimar jako "państwo młodzi"

Jest też jeszcze jedna smutna, a może nawet tragiczna, postać w tej historii. Zepchnięta na margines, potraktowana instrumentalnie, niekochana żona Wilhelma, Augusta von Sachsen-Weimar. "Pierwsze słowa, jakie Augusta do niego skierowała, brzmiały: „Wiem, kogo mam Wam zastąpić. Niech Bóg sprawi, że będę mogła Wam ją zastąpić moimi najlepszymi staraniami!”[17]
W świetle tak licznych faktów oraz emocji uwięzionych między linijkami listów, romans księżniczki Elizy i księcia Wilhelma Pruskiego ma wymiar tragedii na skalę Romea i Julii, z których grobu, Wilhelm zabrał dla Elizy liść bluszczu, na wieczną pamiątkę.

Serdecznie polecam tę opowieść o prawdziwej, wielkiej i niespełnionej miłości.
-------------------
[1] „Na całym świecie tylko Ona. Zakazana miłość księżniczki Elizy Radziwiłł i Wilhelma Pruskiego”, Dagmar von Gersdorff, tłumaczenie Grażyna Prawda, Wydawnictwo Ad Rem, Jelenia Góra 2014, s. 71
[2] tamże s. 71
[3] tamże s. 19
[4] tamże s. 259, przypis 13
[5] tamże s. 37
[6] tamże s. 106
[7] tamże s. 11-12
[8] tamże s. 9
[9] tamże s. 10
[10] tamże s. 19-20
[11] tamże s. 10
[12] tamże s. 17
[13] tamże s. 17
[14] tamże s. 158
[15] tamże s. 161
[16] tamże s. 89
[17] tamże s. 186


Dagmar von Gersdorff, niemiecka pisarka, literaturoznawczyni, dziennikarka. Studiowała germanistykę i historię sztuki na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie. W 1978 roku uzyskała tytuł doktora filozofii. Od 1964 roku pisze książki: najpierw dla dzieci, potem biograficzne o ciekawych postaciach z okresu Goethego. Od 1980 roku jest członkiem niemieckiego Związku Pisarzy oraz PEN Clubu. W 2005 roku w Polsce, nakładem wydawnictwa „Twój Styl” ukazała się jej książka Matka Goethego.
Dagmar von Gersdorff trzyma niemieckie wydanie książki.

Na całym świecie tylko Ona. Zakazana miłość księżniczki Elizy Radziwiłł i Wilhelma Pruskiego
Autor:





tłumaczenie Grażyna Prawda




tytuł oryginału: Auf der ganzen Welt nur sie Die verbotene Liebe zwischen Prinzessin Elisa Radziwill und Wilhelm von Preussen
Wydawnictwo AD REM





data wydania 29 września 2014




ISBN 9788364313509




liczba stron 296